SPokyah, także pok-ta-pok lub pokolpok, czy tlachtli to jedynie te najbardziej znane odmiany tej rytualnej gry. Była ona uprawiana przez wiele prekolumbijskich ludów zamieszkujących Amerykę Środkową, które wielokrotnie wzajemnie się podbijały i przenikały kulturowo. Gra, w swoim pierwotnym kształcie, wywodzi się z 1500 – 200 r p.n.e, czyli z okresu panowania Olmeków. Jednak to Pokyah, czyli jej odmiana praktykowana przez Majów nizinnych, opierała się już w pełni na solidnych zasadach, a boiska, na których była rozgrywana zachowały się po dziś dzień. Ta forma gry pochodzi z 300 – 900 r.n.e, to znaczy z okresu klasycznego. Według różnych źródeł, swój rozkwit osiągnnęła w 900 – 1200 r.n.e, czyli w tak zwanym wczesnym okresie postklasycznym, znanym także jako okres Drugiego Państwa.

Zasady oraz dokładny przebieg gry znany jest jedynie wyrywkowo. Dostępne źródła pozwalają nam na częściowe zrekonstruowanie zasad gry w pelote uprawianej przede wszystkim przez Majów z Jukatanu i wyżyn, oraz przez Azteków, w jej odmianie znanej jakoTlachtli. Opisując zasady gry w pelote na pewno nie należy zapominać o tym, że w zależności od okresu historycznego i regionu rządziła się ona różnymi prawami. Istnieją boiska z kamiennymi kręgami, które najprawdopodobniej służyły do przerzucania przez nie piłki, ale także takie, które owych kręgów nie posiadają. Niektóre ryciny przedstawiają zawodników odbijających piłkę ramionami i biodrami opatrzonymi w kamienne lub skórzane pasy, podczas gdy na przykład na zachowanych fragmentach murów w Teotihuacán gracze wyposażeni są dodatkowo w kije. Jest jednak pare elementów wspólnych dla wszystkich odmian gry. Zawsze miała ona charakter rytualny a piłka, której używano była wykonana z niewulkanizowanego kauczuku. Gra była prowadzona pomiędzy dwoma drużynami składającymi się najprawdopodobniej z 5 osób a boiskiem był teren o charakterystycznym kształcie litery H, okolony murem. Opierając się na informacjach podanych przez wspomniane już źródła można przyjąć, że zawodnicy podbijali piłkę w celu przerzucenia jej przez kamienny pierściem zawieszony na wysokości około 4 metrów. Używali do tego bioder, które były chronione przez gruby pas. Wiadomo jest, że piłka mogła tylko raz odbić się od ziemi, jednak już zasady przyznawania punktów pozostają nieodkrytą tajemnicą. Niektórzy badacze twierdzą, że wygrywała drużyna, która pierwsza przerzuciła piłkę przez obręcz. Zwycięska drużyna miała niekiedy prawo do pozbawienia kosztowności osób obserwujących rozgrywki, natomiast drużyna, która poniosła porażkę składała ofiarę.

Jak już wiemy, opróczkauczukowej piłki, która ważyła od 5 do 8 funtów, zawodnicy używali pasów na biodra nazywanych Yugos. Tematem sporów międszy badaczami jest materiał, z którego były one wykonane. Jedni twierdzą, że były one kamienne, inni, że wykonywano je z moczonej i suszonej skóry, a jeszcze inni zaś, że yugos wypełniano trawą. Do nich przylegały Palmas, czyli ochraniacze na brzuch oraz genitalia. Yugos i Palmas często były ozdabiane różnymi symbolicznymi elementami religijnymi. Można zaobserwować zdobienia w kształcie węża, ryby czy ropuchy, której to mięso wywołujące halucynacje było, według niektórych badaczy, spożywane przez zawodników, którzy wprowadzali się przed grą w rodzaj mistycznego transu. Wzdłuż osi boiska wmontowane były kamienie ozdobione rytami, a każdemu z nich odpowiadała para podobnych kamieni na przeciwległych ścianach. Niestety ich znaczenie oraz rola w grze jest nieznana.

Różne są teorie dotyczące symboliki samej gry. Mówi się na przykład o tym, że boisko odpowiadało wszechświatowi, piłka słońcu lub księżycowi, a sama gra przedstawiała przypadek decydujący o życiu lub śmierci. Inne teorie głoszą, że gra była odzwierciedleniem walki bogów, na przykład słońca z gwiazdami czy deszczem lub poszczególnych herosów mitologii środkowo-amerykańskiej ze słońcem. Często mówi sie także o ofiarze z ludzkiej krwi składanej po zakończeniu gry. Według M.A. Saltera, badacza gier i rytuałów indian Mezoameryki, element rytualnego zabójstwa jest zjawiskiem późniejszym i pojawia się dopiero u Majów z centralnego Meksyku czy u Azteków. W tych rozgrywkach, w których obecny był już rytuał poświęcania jednego z zawodników, wiązał się on z płodnością rolną. Krew ofiary miała napoić boga, który potem oddawał ofiarę poddanym w postaci deszczu. Ten brutalny rytuał przedstawiaja liczne płaskorzeźby i malowidła. Jako, że sama gra, jak już wspominaliśmy, miała różne odmiany i zasady, w związku z tym, także i czczeni bogowie, którym poświęcano ofiarę różnili się w zależności od ludu i okresu Do dzisiaj zachowało się aż 7 boisk do gry w pelote. Na pewno obowiązkowo trzeba odwiedzić Chichén Itzá, gdzie Majowie wybudowali bardzo dobrze zachowane boisko o sporych rozmiarach. Inne znane miejsca warte zobaczenia to także El Tajín, Monte Alban czy Teotihuacán. (Kasia Simon).